Kronieken van Ursa

Panda pindakaas

2011-05-12T16:10:00.000+02:00

U kent dit product vast wel, een trouwe aanwezige in de Aldi-schappen. Gewoon een stevige pot pindakaas, niet meer niet minder. Welk kind is er niet mee opgegroeid? Hele generaties kranige Hollanders door een dagelijkse boterham met smeuïge pindakaas. Er is zelfs een Hyves voor: http://pandapindakaasistop.hyves.nl/

Panda Pindakaas... geniaal gevonden, als je er even over nadenkt. Panda, pinda. Klinkt lekker. Maar wat is nou het verband tussen een panda en pindakaas? Op de pot zelf vinden we geen verder verband, geen lachende panda's die pindakaas op hun bamboe smeren. Ook de ingrediënten suggereren niet de aanwezigheid van enig product afkomstig van de verwerking van panda's. Toch blijft er iets lugubers aan dit goedje... 'Panda pindakaas, extra smeuïg'. 'Panda pindakaas, nu met stukjes panda'. Uh, pinda.

Paradigmastrijd

2011-02-23T01:06:00.002+01:00

Laatst weer eens een discussie gehad over de 'paradigmastrijd'. Dat zou dan de strijd zijn tussen 'De mens schiep God' en 'God schiep de mens', het één een uiting van atheïstische of agnostische interesse in religie en het tweede een uiting van theïsme. De eerste houding zal overtuigde theïsten tegen de borst stuiten, maar heeft wel degelijk interessante en ook goede punten. Want religiegeschiedenis is ook de geschiedenis van hoe de mens met God omgaat en zijn leven vormgeeft. In principe zit er dan geen God achter het godsbeeld, en gaat het vooral om hoe de mens zijn wereld vormgeeft, onder meer door religie. Dit perspectief gaat dus ook op als God wel bestaat, immers als we uitgaan van de christelijke traditie heeft God zich geopenbaard in de geschiedenis en in ultieme zin in de Persoon van Jezus Christus. In die geschiedenis van Gods omgang met mensen zijn bepaalde patronen te ontdekken en bepaalde denkkaders waarbinnen gewerkt wordt, en die zijn wel degelijk van belang.

Op de inhoud van die denkkaders wil ik nu niet ingaan. Probleem in het onderzoek van religie wordt het onderzoek naar het 'nut' van religie of naar redenen om te geloven. Nu worden daar vaak positieve dingen over gezegd zoals: religie geeft een doel in het leven, het werkt samenbindend etc. Problematisch daarbij is dat men vanuit het ene paradigma (God is er niet en mensen hebben Hem gemaakt) het andere probeert te verklaren. Moeten er redenen zijn om te geloven dan God zelf? Dat is misschien een rare vraag, en voor een niet-theïst wat ongrijpbaar. Maar daar zit 'm nu juist de crux. Van mij mag je best vanuit het ene paradigma het andere proberen te verklaren maar wees dan wel bewust van je eigen paradigma, en dat dat evengoed gestoeld is op axioma's en niet 'de waarheid'. Gun de mensen van het andere paradigma (theïsten) dan ook de ruimte om hun eigen mogelijke redenen voor het geloven te formuleren, of durf, als er geen 'redenen' zijn, dat te accepteren.

Mijn twee centen.

De wereld van vóór 1348.

2010-09-23T23:13:00.003+02:00

Kunnen wij, 21ste-eeuwse Westerlingen, ons nog wel inleven in onze voorouders van vóór de Zwarte Dood?

Ten eerste staan de zogenaamde Middeleeuwen al ver van de gemiddelde moderne mens af. Een samenleving, doordrenkt van geloof en religie is voor ons moeilijk voor te stellen. De wereld om ons heen is misschien nog niet voor 100% geseculariseerd, maar ons denken waarschijnlijk wel. Ook de Christenen van nu, ondanks protesten van de Vijfhoek en misschien hun eigen verlangen, staan ver af van hun broeders en zusters in de ME, en zeker van die van vóór de Zwarte Dood. Het kan raadzaam zijn Huizinga te lezen om een idee te krijgen van de late ME, maar ik vrees dat het ons niet zal lukken onze verre voorouders te bereiken.

Ten tweede, ik zie de Zwarte Dood als een soort waterscheiding. Het is zo dat uit mijn onderzoek eind vorig jaar bleek dat er wel degelijk processen waren die gewoon doorgingen. Alleen is de samenleving na 1348-51 enorm veranderd. Alleen al demografisch gezien, dat ca. 33% van de bevolking van Europa stierf. Dit heeft een enorme impact gehad, op allerlei processen die misschien al gaande waren, maar door deze 'positive check' versterkt werden: de landbouw, urbanisatie, arbeidsverhoudingen etc. Daarbij het gegeven dat de bevolking van Europa zich met een zeer traag tempo weer vermeerderd heeft. Sommige gebieden haalden pas eeuwen later weer het bevolkingsaantal dat men vóór de zich opvolgende pest-epidemieën heeft gehad. Het is eigenlijk amper voor te stellen hoe compleet anders dit is.

Even zeer hypothetisch zou je je kunnen afvragen of de ingreep van de Zwarte Dood ook niet één van de triggers is geweest voor maatschappelijke verandering en de Renaissance. in principe staan beiden los van elkaar maar het valt me wel op dat juist in de periode rond 1350 de eerste 'nieuwe denkers' zich melden. Dit kan te maken hebben met een hernieuwd klimaat, meer (economische) vrijheid en een verminderde invloed van de Kerk.

Maar dan de Zwarte Dood als 'straffe Gods' en oproep tot penitentie? Dit heeft inderdaad in de ene hand de devotie onder de 'gewone' bevolking versterkt. Daarnaast echter ontstonden er ook juist lekenbewegingen buiten (het gezag van) de Kerk om. Ook faalde de Kerk om soelaas te bieden. De decadentie van de kerkelijke top was al meer zichtbaar, en tot overmaat van ramp vond juist in de tweede helft van de veertiende eeuw het Westers Schisma plaats. Eenduidige oorzaken zijn natuurlijk niet aan te wijzen, maar ik denk wel dat deze factoren de vroege Renaissance bevorderd hebben: afkeer van de scholastiek, het lezen van de Antieken en bestudering van het klassieke Latijn, de klassieke politiek en filosofie - naast het teruggrijpen op de Antieken en het verwerpen van 'de Middeleeuwen' wijst dit op een zekere afkeer van de Kerk.

Wij, als filosofische producten van Renaissance en Verlichting, kunnen de mens van vóór 1348 eigenlijk niet meer begrijpen. Zowel geestelijk, als in ervaring. Leven wij niet in een 'gehygiëniseerde' samenleving? In de ME lag de dood om de hoek, en ziekte hoorde bij het leven. Maar voor die contrasten wijs ik u wederom door naar Huizinga.

Tot slot, ik ben van mening dat we veel van onze Middeleeuwse voorouders kunnen leren, en dat ook een aardig deel van onze cultuur zijn oorsprong vindt in deze cultuur, ondanks de beijveringen van humanisten en latere denkers. Ik vrees alleen dat onze 'neurale imprint' zodanig veranderd is, dat we deze cultuur enkel bij benadering kunnen benaderen.

Zonde...

Zwarte Dood, kunst en cultuur (2)

2010-02-07T18:17:00.004+01:00

Een poos geleden schreef ik over het debat over de invloed van de Zwarte Dood op kunst en cultuur (in Noord-Italië). Inmiddels is het essay afgerond en bekroond met een mooi cijfer. Een korte weergave vindt u hieronder:

In zijn weergave van het debat over de Zwarte Dood gebruikte Binski (1) het boek van Millard Meiss (2). Dit laatste boek heb ik doorgenomen en de reacties erop bekeken. Zoals u misschien al aan de titel hebt gezien was Meiss een kunsthistoricus, evenals Binski overigens. Meiss' theorie over een veranderde cultuur na de Zwarte Dood is dan ook voor een deel gebaseerd op de analyse van kunstwerken, een gebied dat mij (helaas) onbekend is. Hoewel Binski de verandering in cultuur op treffende wijze beschrijft slaagt hij er niet in meer dan een verwijzing te creëren in de trant van: 'die cultuur moet toch wel z'n invloed op de kunst hebben gehad'. Er is terecht veel kritiek gekomen op zijn stellingname, die wel vernieuwend was maar niet een complete verklaring kon bieden voor de Noord-Italiaanse kunst in de tweede helft van de trecento.

Dit neemt niet weg dat Meiss een treffend beeld weet te schetsen van de cultuur na de Zwarte Dood. Hij beschrijft de impact van een ramp, maar ook ontwikkelingen die versneld werden of opkwamen. Hij beschrijft bijvoorbeeld de rol van de flagellanten en de Fraticelli (een radicale afsplitsing van de Franciscanen) vlak na de ramp. Deze groepen bestonden al langer vóór 1348 (de flagellanten werden in 1351 verboden) maar werden in de chaos na de ramp actiever. Dat wil zeggen, de cultuur veranderde niet dusdanig dat er 'nieuwe' elementen ontstonden, maar eerder een intensivering van een al aanwezige cultuur. Daarnaast schetst Meiss de rol van enkele invloedrijke personen, om het indringender religieus besef te schetsen. Onder leiding van mensen als Sint Catharina en Beato Giovanni Colombini ontstonden er devote bewegingen buiten de kaders van de kerk om. Dit duidt op een zich verbredend en verdiepend religieus besef onder de burgerstand - terwijl de kerk had afgedaan.

Uitstapje: de afkeer van Colombini van de gevestigde kaders van de kerk, het afwijzen van de priester als middelaar, het zingen van eigen nieuwe gezangen, de hernieuwde aandacht voor de Heilige Geest: het duidt allemaal op een opwekkingsbeweging. Hoewel ik weinig van de beweging van Colombini afweet, vond ik dit een interessante opvallendheid. Daarnaast is het aardig logisch: na een gebeurtenis of omstandigheid waar de kerk geen bevredigend antwoord lijkt te hebben, begeeft men zich buiten de kaders en begint een devote beweging, ongebonden door regels of liturgie.

1. Paul Binski, Medieval death: ritual and representation (Londen 1996).
2. Millard Meiss, Painting in Florence and Siena after the Black Death. The arts, religion, and society in the mid-fourteenth century (Princeton 1951).

Broodje bakpao

2009-11-30T20:04:00.004+01:00

'Broodje warm vlees, broodje bakpao' krijg ik al een poosje niet meer uit m'n hoofd. De New kids on the block hebben de handen ineengeslagen met 'The Opposites' (twee rapperts) om een kek geinig nummertje neer te zetten. Als we echter een laag dieper naar dit nummer kijken rijst al gauw de vraag waarom The Opposites zich hebben laten lenen voor dit project.

Vooropgesteld, ik ken verder - tenminste, niet bewust - geen muziek van The Opposites en heb daar waarschijnlijk weinig behoefte aan. Men klinkt als de gemiddelde polderrap: traag en slijmerig. Maar waarom lenen deze (zelfbenoemde?) muzikanten zich voor het zingen van 'ik rij door de stad op mijn Vespa Chau-au' en 'leipe mongol wat kijk je nou'? In de clip zien we beelden van NKOTB afgewisseld met rappers in leer en toffe zonnebril. Het lijkt alsof de driedubbeldikke laag zelfspot van de 'New Kids' volledig voorbij gaat aan deze heren, die een overtuigende poging doen te zeggen dat het toch wel heel tof is om door de stad te toeren op een Vespa Chau. Not.

Het antwoord vinden we wellicht in het nummer zelf. Waar men schaamteloos zingt over broodjes bakpao komt de ware aap al even schaamteloos uit de mouw. In het midden van het nummer komt de volgende frase voorbij: 'Zolang ik knaken maar verdien' (dat schijnt op 'laat m'n vader het niet zien' te rijmen). Aha! De heren laten zich lenen voor het geld. En natuurlijk voor een stukje PR, de New Kids zijn druk bezig bierdrinkend Nederland te veroveren en dit is hun tune. Tja, zolang je vader het maar niet ziet. Ik zie het al voor me: 'jongen, had je nu maar een opleiding gedaan...' 'Ja maar pa, ik verdien vette knaken met het zingen van broodje bakpao...'

P.S. De link voor wie het nog niet heeft gezien: http://www.youtube.com/watch?v=VAiedcpRA9c
P.P.S. Niet te vreten trouwens, dat spul.

Zwarte Dood, kunst en cultuur

2009-11-12T18:16:00.004+01:00

In het kader van de cultuurgeschiedenis verdiep ik mij in de gevolgen van de Zwarte Dood voor de kunst en cultuur in Noord-Italië. Zo, nou heb ik al heel wat begrippen tegen u aangegooid, zoals 'Zwarte Dood' en 'Noord-Italië'. U hebt er vast een idee bij, en ik ook. De vraag is natuurlijk of die ideeën corresponderen. Waar Noord-Italië nog bediscussieerd of geografisch bepaald kan worden is 'de Zwarte Dood' natuurlijk een iets ongrijpbaarder begrip. Toch? Iedereen weet er wel van. Europa wordt geraakt door een pestplaag, overgebracht door vlooien (dat is wat we nu weten). Zo'n 33% van de bevolking komt om, met gemiddelde verschillen tussen gebieden en tijdvakken. In de Noord-Italiaanse steden stierf bijvoorbeeld soms 50% (Siena) of meer bij de eerste uitbraak. Hier heeft de Zwarte Dood dus een grotere impact gehad. Politieke, sociale en economische verhoudingen werden verstoord en vernieuwd. In mijn bescheiden onderzoek richt ik me echter op het debat over de culturele invloed van de Zwarte Dood.

Ook hier zou je kunnen stellen dat een ramp als de Zwarte Dood, van apocalyptische proporties (Boccaccio) zijn invloed op kunst en cultuur heeft gehad. In zekere zin wel. Toch zijn er nuances aan te brengen. In zijn boek Medieval death: ritual and representation spreekt Paul Binski over endogenous and exogenous factors voor veranderingen in de cultuur: exogenous verwijst naar externe beïnvloeding (een shock als de Zwarte Dood) en endogenous verwijst naar oorzaken binnen de eigen cultuur. (1) Zijn eigen voorkeur gaat hierbij uit naar endogene factoren: 'To put it another way: the inpact of exogenous shocks to a culture or an economy is linked inexorably to endogenous response - cultures respond in certain ways to events because they are already predisposed to do so'. (2) Binski haalt er dus een mooie anthropologische theorie bij om zijn betoog te ondersteunen. Wordt hier dan de invloed van de Zwarte Dood compleet onderuit geschoffeld? Dat is nog maar de vraag natuurlijk, binnen een endogeen model heeft zo'n shock alsnog veel invloed. Maar het interessante is juist dat deze stellingname nieuwe perspectieven opent. Als de cultuur van het macabere, het uitbeelden van de dood, niet voorkomt uit die ene grote exogene schok, waar dan wel vandaan?

Verschillende pogingen zijn al gedaan om deze cultuur te analyseren. Een van de beroemdere voorbeelden is natuurlijk Johan Huizinga's Herfsttij der Middeleeuwen: de cultuur van het macabere komt voort uit het afsterven van een cultuur, die van de Middeleeuwen. Mensen dachten meer en meer in extremen, hoogten en diepten van het menselijk bestaan. Niet alleen het leven zelf werd verheerlijkt en gekoesterd, de dood werd op gruwelijke wijze in beeld gebracht en voortdurend beleefd. Een andere bekende verklaring is die van Jean Delumeau in zijn boek Sin and fear: The emergence of a Western guilt culture 13th-184h centuries (vertaald uit het Frans door Eric Nicholson). Delumeau gaat uit van een veel langer proces en ziet het macabere als uiting van een zeer ontwikkelde schuldcultuur, verbonden met een groeiend besef van de eigen individu. Van 'mensen gaan dood' naar 'ik ga dood!' zeg maar. Zeer interessante materie waarin ik me de komende weken hoop te verdiepen. Wellicht dat ik een goed beeld krijg van het debat over de Middeleeuwse cultuur en stiekem ook iets meekrijg van die cultuur zelf, al is het natuurlijk bijna onmogelijk om me als 21e-eeuwse Hollander in te leven in de gemiddelde laat-Middeleeuwse Italiaan die zijn halve stad heeft zien afsterven. Wie weet, volgens Binski zijn er best paralellen te trekken, zoals de afkeer van dood en ouderdom, glorificatie van het leven en de jeugd, maar toch ook weer de fascinatie met het lugubere in films, boeken en games.

Wie soll'n t zain ja.

Ursa

Noten:

1. Paul Binski, Medieval death: ritual and representation (Londen 1996) 126.
2. Ibidem, 129.

Gender in de wetenschap

2009-11-11T14:44:00.000+01:00

Een titel die dubbelzinnig op te vatten valt: sinds de jaren zeventig denken historici na over de rol van 'gender' in de wetenschap. Dit heeft ons (historici, de mensheid) geen windeieren gelegd. Genderwetenschappers zijn geen enge feministische types meer, maar schuiven netjes op naar het vakgebied van de mentaliteitsgeschiedenis: in hoeverre speelt (het) geslacht een rol in de denkprocessen van mensen? En specifiek, hoe werkt dit binnen de wetenschap? Men heeft 'ontdekt' dat, naarmate je hoger op de wetenschappelijke ladder komt, het aantal vrouwen steeds afneemt. Dit is zichtbaar in het schaardiagram, zie bijv. hier: http://www.cgs.ugent.be/UGender/waarom/doorstroming

Gender- en cultuurwetenschappers zijn 'as we speak' bezig met onderzoek naar oorzaken van dit diagram. Hierbij wil men verder kijken dan de normale oestrogeenverklaring, als zou de vrouw moeten kiezen tussen carrière of gezin. Ook het argument van de pijplijn (1), dat nog wel eens aangehaald wordt, voldoet niet meer. Zo kom ik aan bij het tweede aspect van de titel (ik refereerde er al even aan): de rol van gender in de wetenschap. Men zou kunnen zeggen dat genderwetenschappers begonnen met een negatieve houding door te stellen dat vrouwen in de wetenschap geblokkeerd werden door bewuste, of onbewuste discriminatie. Het onderzoek naar deze onbewuste discriminatie of wetenschapscultuur heeft echter goede vruchten voortgebracht. Historici en andere wetenschappers zijn zich nu veel meer bewust van de context waarin wetenschappers werken en werkten. Dit geldt niet alleen voor hoe deze wetenschappers zichzelf zagen, maar ook welk beeld ze wilden uitstralen, welke waarden daarin meespelen, in hoeverre dat beeld en die waarden gedeeld worden door het publiek van de wetenschapper (de sociale of maatschappelijke context). Dus vanuit het idee van een zekere 'vrouwonvriendelijkheid' binnen de wetenschappelijke cultuur ging men zich afvragen wat die cultuur nu eigenlijk inhoudt. Het is een wetenschapsgebied dat nog volop in ontwikkeling is, maar één ding staat vast: de objectieve wetenschapper met zijn witte labjas en hoofd vol logische problemen, bestaat niet.

1. Zoals zichtbaar in het diagram nadert de man-vrouw verhouding bij studenten 50/50. Aangezien dit eerder minder het geval was, zou het slechts afwachten zijn tot 'de vrouwen door de pijplijn kwamen'. De vraag is of de pijplijn niet verstopt is.

Blog van een historicus

2009-11-11T14:25:00.001+01:00

Lectori salutem,

Na een eerdere poging uit een verder verleden zijn we er weer. Omdat de eigen belangstelling toch blijft broeien. Omdat gedachten en ideeën blijven rondspoken, zonder uitgewerkt te worden. Omdat (de?) geschiedenis zo machtig interessant is. Omdat mijn professor het aanraadt; bij deze een historisch-theoretisch en persoonlijk blog. Denkt u bij 'historisch-theoretisch' misschien gaaaap, dan is dit blog misschien minder geschikt of interessant voor u. Mocht u toch interesse hebben, blijf mijn gedachtegangen volgen. Ik kan niet zeggen met welke regelmaat ik stukken zal plaatsen. De drive is er echter wel. Onderwerpen die mij bezighouden zijn (dus) geschiedenis en geschiedfilosofie, theologie, religie en geloof en de diepere laag van het dagelijks gebeuren (noem het psychologie). Wat u hier niet snel zult aantreffen zijn politieke of economische verhalen, of dingen over sport of techniek. Actualiteit is mij te ruw, te snel. Doe mij maar de langere-termijn filosofie.

Voor nu een groet, en hopelijk veel leesplezier,

Ursa